تاریخ و فرهنگ جز‌ء جداناشدنی همه جای ایران است. تاریخی پرفراز و نشیب که با عبور از دوره های مختلف اوج و فرودهای فراوانی را تجربه کرده است و از هریک از این اوج و فرودها آثاری به یادگار مانده تا هم یادآور گذشته و پرافتخارمان باشد و هم چراغ راه آینده میهن اسلامیمان. قله های تاریخی چون قله پرتغالی ها، گواتر، پیروز گت و... گورستانهای تاریخی مثل جنانی کچ، تپه نهادی و ... خانه های تاریخی مثل منزل قدیمی آزیان خان و ساختمان قدیمی منزل دریا نورد و... چاه های باستانی مثل چاه باستانی تیس کوپان، پلان و... زیارتگاهها و اماکن مذهبی مثل آرمگاه سید غلام رسول، قدمتگاه خضر، زیارتگاه غار فقیر و... محوطه های باستانی مثال محوطه باستانی کنارک، محوطه باستانی دمب کوه و... مساجد زیبا و دیدنی مثل مسجد جامع اهل سنت، مسجد جامع شیعیان، حسینیه آل رسول، مسجد جامع تیس و سایر آثار تاریخی مثل غارهای سه گانه، سدهای تاریخی تیس، گودانگریز، سیم کندل، بازارچه قدیمی  شهر چابهار، بازارهای جدید،پلاژ ساحلی تیس و... همه و همه جاذبه های تاریخی این منطقه زیبا هستند. در ادامه به توضیح مختصری راجع به بعضی از این آثار خواهیم پرداخت.

قلعه بلوچ گت

قلعه بلوچ گت در بخش مرکزی 5 کیلومتری شمال غربی روستای تیس قرار دارد. این قلعه بر بالای کوهی قرار گرفته است. آثار دیوار قلعه ویک برج دیده بانی از آن برجای مانده است. بقایای دو مقبره هرمی شکل برجسته که با سنگ و سارج بنا گردیده اند و ازنوع مقابر اسلامی هستند دیده می شود.

 

قلعه انوشیروان سنگان
 

 قلعه انوشیروان سنگان در بخش دشتیاری دهستان باهو کلات روستای سنگان قرار دارد. قدمت آن به 300 سال است. این قلعه بر فراز کوهی قرار گرفته است. نوشیروان خان از قوم گیچکی در گیچ حدود 311 سال پیش به باهوکلات مهاجرت کرد و قلعه را ساخته است.

قلعه باتل
 

 

در دهستان پلان روستای گتیگ بر روی تپه خاکی قرار دارد. لایه های سنگ عظیمی بر روی تپه نمایان است که با فرسایش خاک زیر آن خالی شده است. در قسمت بالای کوه پاره هایی از ظروف سفالی جلب نظر می کند. آثاری از برج و باورها دیده می شود که به مرور زمان به کلی تخریب شده اند که تنها خرابه ای از آنها باقی مانده است.

غارهای سه گانه
 

در دامنه کوه شهبازبند حدود 25 متر بالاتر از سطح زمین، دو غار مصنوعی و یک غار طبیعی در کنار هم قرار دارند که این سه غار را مردم بومی «بان مسیتی » می گویند. در زبان بلوچی «بان» مرد صالح و خدا پرست و تارک دنیا می گویند و «مسیتی» معبد و پرستشگاه خوانده می شود.در درون یکی از غارها که طبیعی و کوچک است یک آرامگاه مکعب و صندوقچه ای مه ارتفاع گنبد آن  چهل سانتی متر است دیده می شود. روی دیواره های سه طرف گنبد، با جوهر قصرمز و بنفش، خطوط علاماتی نقش بسته که بیشتر به خط« گجراتی» و خطوط هندی شباهت دارد. غار دوم  به فاصله هفت قدم در سمت راست این غار، با سکویی از گچ و سنگ ساخته شده است. بر بدنه این سقف طبیعی، آثار تراش و ابزار کار به خوبی پیداست. دهانه غار 80 سانتی متر است. غار سوم به فاصله 50 متر در سمت چپ غار اصلی قرار دارد که طول قوس دهانه آن 20 سانتی متر است. غار از ورود حفراه ای قرار دارد که گویا به جایی در دل کوه و در عمق آن منصل است. به نظر می آید که این غارها در زمره یک واحد تاسیساتی و ساختمانی و به منزله توقفگاه مذبح یا پرستشگاه بوده است که سکویی برای انجام اعمال مذهبی یا تشریفات دیگردر سرتاسر پهنه جلوی هر سه غار ساخته بوده اند.

قلعه تیس

قلعه پرتغالی ها بر فراز تپه ای مشرف به جاده چابهار- تیس و در 5 کیلومتری شهر چابهار قرار دارد. قلعه تیس به ابعاد 95024 متر ساخته شده و مصالح بکارفته درآن آجر، سنگ و گچ است. در ورودی در بخش شرقی قرار دارد در قلعه خشتی بزرگ با اتاق های بسیار و ایوان اختصاصی نیز وجود دارد که طرز ساختن آن شبیه به کارونسراهای شاه عباسی بوده و در زمان شاه سلیمان صفوی ساخته شده است. علاوه بر آن، درست ساحل دریای عمان قلعه دارای دو برج دیده بانی است که برج سمت راست بصورت یک اتاق ایوان دار و یک شاه نشین بر روی مجمعی مکعب مستطیل پی سازی شده است. و استفاده از برج علاوه بر دیده بانی، به صورت چراغ دریایی نیز بوده است. گوشه های حیاط قلعه آثاری از آب انبارها دیده می شود که از سنگ و ساروج و گچ ساخته شده اند در بیرون دیوار بلند قلعه آثار چاهی وجود دارد که در سنگ صخره کنده شده و لبه چاه با استفاده از سنگ و ساروج محکم شده است. قدمت قلعه تیس به دوره اسلامی باز می گردد و با شماره 555 در فهرست آثار ملی ایران به عنوان یک اثر ملی تاریخی به ثبت رسیده است. (سال 1345 هجری شمسی) بازدید از قلعه تیس که ویرانه آن نشانه رشادت و پبروزی ایرانیان بر استعمار پرتغال است به همه گردشگران توصیه می شود. محوطه ای که قلعه تیس بر آن بنا شده است به دوران پیش از اسلام باز می گردد. این قلعه در حال مرمت است.

 

قلعه پیروز گت
 

قلعه «پیروز گت» واقع در 5 کیلو متری شمال غربی چابهار است و قدمت آن به زمان اشکانیان می رسد «گت» در زبان بلوچی به معنای رئیس، بزرگ و سردار آمده است و با توجه به آثار باقی مانده از این قلعه که مشابه به بناهای دوره اشکانیان است. نام پیروز نیز احتمالا همان پیروز ساسانی است که به «کوشان شاه » ملقب بوده و نظر برخی مورخان بر این گمان صحه می گذارد. قلعه پیروز گت بر بالای تپه ای در وسط دره تیس بنا شده است. بلندی این محل تقریباً 5/1 تا 4 متر است. آثاری از زراعت و آبادانی نیز در اطراف این  تپه مشاهده می شود. بازدید از این قلعه به علت صعب العبور بودن مسیر برای گردشگران دشوار است ولی دیدنش به سختی آن می ارزد.

قلعه گواتر
 

در جنوب شرقی ترین قسمت از خاک ایران و در نقطه صفر مرزی (هم مرز با کشور پاکستان) قرار دارد. قلعه گواتر در امتداد جاده ساحلی چابهار – گواتر بر روی تپه ای مربوط به دوران پیش از تاریخ واقع شده است. پرتغالی در زمان تسلط بر عمان، پس از مسطح کردن تپه، قلعه را ایجاد کرده اند. سفالهایی که از این تپه به دست آمده دارای سبک و نقشه هایی پیش از تاریخ است و اگر این مساله ثابت شود، نشانه وجود فرهنگ صیادی در هزاره سوم پیش از میلاد در این منطقه خواهد بود.گورستان و چاه باستانی آبی، ارزش این منطقه را بیش از پیش کرده است.

 

آرامگاه سید غلام رسول

جاذبه تاریخی و زیارتی سید غلام رسول با قدمتی قریب به هزار سال با شماره 1559/3 به ثبت آثار ملی رسیده است. در خصوص شرح حال ایشان روایت مختلفی نقل شده است که بعضاً با اغراق آمیخته است. نام اصلی و«سیدنا محمد» بوده و مردی صالح و مورد عنایت مسلمانان هند به شمار می رفته است. او که اصالتاً ایرانی بوده با هدف ازدواج با زنی ایرانی به چابهار سفر می کند. اما در شب عروسی به دلیل کسالت در بستر مرگ افتاده و سعاتی بعد جان می سپارد. او در واپسین لحظه های زندگی وصیت می کند پس از مرگش هرگز سوگواری نکنند و در عوض ناکامی اش از زندگی به مدت 10 شبانه روز به جای سوگ برایش شادی و دست افشانی کنند. این مراسم هر ساله از 15 ذیقعده به مدت 10 روز انجام می گرفته اما در حال حاضر برگزار نمی شود. نحوه اجرای مراسم به گونه ای بوده است که در صبح روز اول و دوم، حیاط آرامگاه به وسیله زنان جارو زده می شود و مردها با لباس پاکیزه با فراهم کردن بساط جشن می پرداختند. گفته می شود قوالان پاکستانی، رقاصان هندی و خوانندگان سیاه و مهمانوازان بلوچ به هر طریقی در این شادی خدمت می کردند. زنان مسن به داخل آرامگاه رفته تا شفاء دردمندان و نیات دیگر بخواهند. این مراسم در 3 نوبت صبح، عصر و شامگاه اجرا می شده است.بعضی از مردم معتقدند این مزار متعلق به یک مطرب دوره گرد (لوطی) است. عبارات «لااله الا الله » یا محمد (ص) «یا علی» و نقاشی از طبیعت در دیوارها و غیره جلب توجه می کند فرم پلان می رساند که این بنا در زمان سلجوقیان بر پا شده است و طرح نقاشی با اصالت خاصی بر روی دیوارها تعبیه شده که متعلق به دوره صفوی است.
مقابل آرامگاه صفه ای به ارتفاع یک متر یا چهار پله قرار دارد که بر روی آن مقبره واقع شده است. در قسمت شرقی صفه آرامگاه یک پیشخوان با سقف و ستون های چوبی مشاهده می شود. این بنا که در سال 465 هـ - ق احداث شده یک بنای ایرانی از معماری سلجوقی است. قربستان شهر در جانب شرق قرار دارد.

 

ساختمان قدیمی تلگرافخانه

ساختمان قدیمی تلگرافخانه، قدیمی ترین بنای مدرن منطقه است. بنای مذکور توسط انگلیسی ها اواخر دوران قاجار در سال 1864 میلادی برای رونق دریانوردی، تجارت و ایجاد ارتباط بین هند، گواتر، جاسک و بندرعباس بنا شد. این بنا، ساختمانی با نام «ینلگو» با ویژگیهای معماری نواحی گرمسیری است که رواق هلالی دورتا دور ساختمان بر آن گواهی می دهند. بنای تلگرافخانه از معدود بناهایی است که در زمان حکومت قاجار در این بندر ساخته شد. بنای دو طبقه که الوارهای چوبی کف اتاق ها، راه پله ها و پاگردها را نقش داده و سقف ها با پوششی از تیرهای چوبی مستحکم یافته است. وجود سایه بان شیروانی، سفالی و قوس های هلالی، این بنا را منحصر به فرد کرده است. این اثر زیبا با شماره 2110 در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.

چاه باستانی تیس کوپان

چاه باستانی تیس کوپان در دهستان کمبل سلیمان روستای تیس کوپان قرار دارد. این چاه در ارتفاعات شرقی غربی تیس کوپان قرار دارد که در کوه تراشیده شده است و به شکل مربع در اندازه های 5/1 در 5/1 متر احداث شده است.

قدمگاه خضر

قدمگاه خضر در جنوب غربی چابهار در محلی بنام «سپوزه» از توابع بخش مرکزی واقع است. از وی مقبره ای برجای نمانده است. زیرا مردم معتقدند وی زنده و حامی دریا، لنج ها و قایق هاست اما دارای قدمگاهی است که پیروانش به زیارت آن می شتابند. در قدیم مراسم خاصی در این قدمگاه برپا می شد. خیرات کردن خرما و حلوا و یا قربانی کردن گوسفندتوسط حاجتمندان به ویژه در این قدمگاه مرسوم است. بسیاری از دریانوردان پس از پایان سفر و رسیدن به ساحل در این قدمگاه شمع روشن می کنند.

روستا و بندر تاریخی تیس

این روستا در 9 کیلومتری شمال خلیج فارس قرار گرفته است. در آثار برخی از مورخان سده های اول اسلامی به نام این روستای باستانی اشاره شده است. مقدسی، مورخ قرن 4 هجری شمسی، بندر «تیز» یا «تیس» را به عنوان بندری کوچک اما قابل سکونت و در حال رشد معرفی کرده است. این روستا که در مسیر سواحل جنوبی ایران قرار گرفته، در قدیم به عنوان مرکز مهم تجارت شکر و گندم در سیستان و مکران مورد توجه بوده است. تیس که در بافت منطقه آزاد چابهار قرار گرفته، زیبایی های متعددی را در خود دارد. اگر به روستای تیس سفر کردید از غارهای تاریخی، مساجد زیبای روستای تیس و خانه دلوشی دیدن کنید. در 5 کیلومتری شمال غربی روستای تیس آثار بارویی وجود دارد که چندید کیلومتر طول دارد. دره را از غرب به شرق در بر گرفته و به فیل بند معروف است. این دیوار عظیم با سنگ  گچ و ساروج ساخته شده است. مردم محلی بر این باورند که سطح نزدیک خط الراس این رشته کوه محل نگهداری فیل ها شاه بوده و فیل بانان در آنجا فیل تربیت می کرده اند. در حال حاضر در طول رشته کوه فیل بند آثار پی ها، بندها و  حفر ه ها و چاه هایی وجود دارد که احتمال می رود شهر قدیمی تیس، تاسیسات ساختمانی، شهری، بازرگانی، انبارها و سراهای مشهورش در قسمت قدیمی و بر فراز ارتفاعات سراسری دره تیس قرار گرفته است و دره تیس محل زراعت و دامنه آن محل دفن اموات بوده است. سدهای تیس در روستای تیس در دو طرف دماغه ای قرار دارند که قلعه تیس بر روی آن واقع است آثار این سدها به ارتفاع 20سانتی متر باقی است و در ساخت آن از سنگ های تراشیده شده و سنگ های دریایی تیز و بلند ملات سروج استفاده شده است. تقریباً این سدها 8 متر ارتفاع داشته اند که 6/4 متر آن به مرور زمان در زیر ماسه های ساحلی مدفون شده است. انتهای یکی از آنها به کوه پیل بند و دیگری به کوه شهباز بند منتهی شده که به عنوان مانعی برای هدر رفتن آب شیرین ناشی از باران جلوگیری می کرده اند.

گورستان های تاریخی

 مقابر جنانی گچ
 در روستای تیس در دامنه کوه پیل بند در جنوب دره تیس واقع است جنانی گچ محلی است که بنا بر باور مردم محل سکونت جن ها بوده است. مقابر جنانی گچ در یک سرازیری ملایم قرار دارند این مقابر شبیه به مقابر سیراف بوشهر هستند با این تفاوت که تعداد قبرها کمتر و جهت آنها تقریباً شمالی – جنوبی با شمال شرقی – جنوب غربی است. در میان قبرها چند قبر ایستاده به چشم می خورد و یک مقبره پلکانی با سرپوش صندوقچه ای از سنگ و گچ به صورت نیمه سالم بدون لوح و تزئینات خارجی وجود دارد که به نظر می رسد از دوران اسلامی یا جدید باشد تقریباً حدود 200 قبر کهن در محوطه قدیمی آن وجود دارد.

محوطه باستانی دمپ کوه:
محوطه باستانی دمپ کوه در حدود 90 کیلومتری شمال شرق چابهار در بخش دشتیاری در فاصله 5/2 کیلومتری روستای بلور مچی در ناحیه باهوکلات قرار گرفته است. در این محوطه باستانی حدود 4500 تا 5000 تدفین تخمین زده می شود که این قبور به شکل اتاقکهایی به اندازه های 1*1 و 2*5/1 و 2*2 متر بنا گردیده اند.

گورستان تپه نهادی:
گورستان تپه نهادی در 5 کیلومتری چابهار واقع در روستای تیس قرار دارد. قدمت قبور این گورستان قبل و بعد از دوران اسلامی را در بر می گیرد. گورستان تپه نهادی نیز در دامنه کوه فیل بند و در جنوب روستا در زمینی با شیب ملایم قرار داشته و البته تعداد قبرهای آن زیاد نیست اما سه مقبره شاخص در کنار هم که دو قبر بزرگ در طرفین و یک قبر کوچک در وسط جلب توجه می کند جهت آنها شمالی – جنوبی و شیب آن رو به شمال است بنابراین سر مرده ها در جهت جنوبی – شمالی قرار گرفته است. مقابری( به صورت خانوادگی و دسته جمعی) در گورستان های کارتاژ لبنان دیده می شود.

گورستان دشتیاری:
گورستان قدیمی دشتیاری در بخش دشتیاری قرار دارد. سرآوریل اشتین در سال 1932 میلادی این محل را کاوش کرده است. قدمت آن به پیش از تاریخ دوره آهن می رسد. قبور شناسایی شده در این منطقه دارای نوع سفال خشن قرمز یا خودی یا روکش سفید هستند که بعضی از آنها اناری از قبیل مانده های غذا و یا آثار سنگی و فلزی دیگر مشاهده شده است و تعداد این قبور به 3000 قبر می رسد.